این متن پاسخ من به یکی از آخوندها/ مبلغینی است  که اکنون در مسجد نزدیک محل کار من زندگی می کند و در پی پیشامدهایی چند بین من و او بحث هایی در گرفته است از آن جا که شرایط بحث تا اندازه ای  در هم ریخته است و از شیوه ی پاسخ هایی که ایشان به من می دهند گمان این می رود که قصد دارند با پیشبرد بحث و مراجعه به متون فلسفی اسلامی مرا مغلوب کنند تا بهانه ای برای اثبات کردن خودشان در محله باشد من در این نوشته سعی کرده ام کم تر از پیش خودم حرف بزنم و بیشتر به متن های اصلی فلسفی که قبلا یادداشت کرده ام ارجاع دهم که در پاره ای مواقع متن واگویه ها دقیقا از متن کتاب ها  و یاداشت های من برداشته شده است. اما بیشتر از هر  چیز هدف من از گذاشتن این متن در وبلاگ ، فراهم آوردن شرایطی برای ارجاع دوباره به این متن است .چرا که شلختگی همیشگی من باعث می شود برگه های تایپ شده را زیر دست و پا خراب کنم !

مرتد آن نيست كه به دين پشت كرده باشد مرتد آن است كه در دل ها بذر  كينه و خشم بپاشد.

اگر قرار است خودمان بمانيم بايد عادت تمكين از بزرگان را  كنار بگذاريم .

آقاي شاملو درود برشما ،

در پيوست سخن بايسته است كه چند نكته را خاطر نشان سازم ، سپس تر گفتارم را بر روي متن شما پيش مي برم تا شايد به نتيجه اي دست يابيم ، همان گونه كه مي دانيد من تا پيش از نوروز ، دو متن براي شما فرستاده بودم ، كه از آن دو يكي راجع به مساله ي ارزش زن در دين ما بود كه به ظاهر بايد منتظر پاسخ آن نباشم.اگر چه، اشتياق من به مساله هاي اجتماعي و تاريخي دين بيشتر از ، كشش به مساله هاي فلسفي است برهان آن هم روشن است و آن اين كه من بحث در چارچوب اجتماعيات و تبارشناسي دين را روشنگر تر از بحث هاي فلسفي صرف مي دانم ، زيرا چه بسا ما حتا بتوانم با درآويختن به براهين فلسفي در پايان وجود خدا را استوار كنيم اما بايد بدانيم كه اين خدا يك خداي انتولوژيك است نه يك اله! مرادم اين است كه خداي اديان را نبايد با خداي فرزانگان اينهمان پنداشت. دوم اين كه بايد خاطر نشان كنم ـ البته چه بسا ناگزير شوم به خاطر بيان اين گفته پيش تر از شما پوزش بخواهم ـ كه متن دومي كه من براي شما فرستادم ـ راجع به اصل عليت ـ در واقع نوشته ي خود من نبود . طبيعتا ناگزيرم سبب انجام اين كار ناشايست را روشن سازم ؛ راست اين است كه من تاكنون نقدهاي بسياري بر نوشته هاي ديگران از راه اينترنت نوشته ام اما در هيچ باري خود من مستقيماَ آغازگر بحث تازه اي نبوده ام ، اين شايد از آن روست كه نوشتن و انديشيدن يك متن با گوشه چشمي به همه ي سويه هاي آن ، و با توجه به اين نكته ي بنيادين كه در هر نوشته خواه ناخواه نيانديشيده هاي بسياري در كار است بسيار دشوار تر از برسنجش همان متن با نگاهي از بيرون است. در واقع من هميشه سنجش گر بهتري بوده ام تا يك نويسنده خوب. با چشم داشتن به اين دشواري ها اين انديشه در ذهنم خطور كرد كه بهتر است من آغازكننده ي بحث نباشم از همين رو تصميم گرفتم كه موضوع مورد بحث را در اينترنت سرچ كنم و اولين متني را كه يافتم براي شما بفرستم ، خود من هم چند بار اين متن را خواندم و دشواري هاي بسياري در آن ديدم اما بايد اعتراف كنم كه نقد شما برآن بسيار ژرف تر و روشن ساز تر از آن چه بود كه من در باره ي آن مي انديشيدم ، با اين همه بايد اذعان كنم كه اين همدلي با شما در برسنجش آن متن به اين چم نيست كه من نيز با شما همراه هستم اين را هم بايد اعتراف كنم كه خواندن متن شما در ابتدا در من رعب و هراس ايجاد كرد زيرا اين متن نشان مي داد كه به آخشيج گذشته اين بار با فرد آگاه تر و هشيار تري رويارو هستم ؛ اين نخستين باري است كه شخصي از سنخ و دسته ي شما به اين شيوه با من سخن مي گويد . در واقع استراتژي ـ ترفندي كه من به كار برده ام هم باعث شد كه من با سطح دانش شما آشنا شوم هم به گونه اي ضمني باعث مي شود كه من آشنايي بيشتري با افق انديشه اي فرزانگان جهان اسلام پيدا كنم و اين ها همه مرا براي نوشتن يك متن نقادانه ي پرمايه تر ياري خواهند داد .

1

سقراط و افلاطون و ارسطو در برابر سوفيست ها ـ آيا اين جا كارزار حقيقت است آن هم حقيقت ناب،گمان نمي كنم حقيقت هيچ گاه بيرون از قدرت و بيرون از ارزش ها در كار نبوده است ؛ ما تاكنون نه با حقيقت كه با "سامان هاي حقيقت" رويارو بوده ايم ، حقيقت حقيقت نيست اگر بيرون از يك سامان حقيقت در كار باشد ، چه بسا براي اين كه يك گفته حقيقت داشته باشد بايد از پيش فضايي كه حقيقت بودگي اش را تاييد كند به هست آمده باشد اگر نه هميشه صامت خواهد ماند و زير خروارها خروار خاكستر مدفون خواهد شد .جهان پهنه ي رخداد دوباره ي نمايش هاي پيش رخ داده است . نمايش چيره گشتن انسان ها بر انسان ها ،انديشه ها بر انديشه ها ، ارزش ها بر ارزش ها و قاعده ها بر قاعده ها . اما آن چه در اين ميان پنهان مي ماند حضور هميشگي عنصر خشونت است ، منطق نيز از اين قاعده ي فراگير بر كنار نيست ، وجود آن زاده ي بار كردن دوامي است بر اشيا كه آن را ندارند ، زيرا در جهان هيچ چيز جز «صيرورت» در ميان نيست ، هر آن چه كه هست در بطن خويش "شدن" را پنهان دارد ، و نقش بودن بر هيچ عنصري در جهان حك نشده است ، جهان در بن يك خائوس است ، درياي ِ توفنده اي از چندگانگي ها و چندگونگي ها.منطق زاده ي آفريدن درون مايه ي " چيز" به مثابه ي يك امر فاقد دگرگوني و شوند است ، زاده ي اين پندار خطاي ما كه اشيا دقيقا همسان در كارند . باري درست است كه ذهن ما ناتوان از انديشيدن چيز ها بيرون از اين قاعده هاست اما اين دال بر حقيقت داشتن قضاوت آن نيست بلكه تنها نشان از آن دارد كه در برابر اين جهان آشوب وار، ذهن تنها آن گاه مي تواند به حيات خويش دوام بخشد كه سامان درچيده اي بر كارگاه خود بار كند ، نظم ذهن زاده ي ناتواني انسان در از آنِ خود كردن باورهاي بسيار ناهمسو با هم است ، از اين رو اگر داوريِ آن بنيادي براي حقيقت  در نظر گرفته مي شود ، تنها از اين روست كه سامان آن حيات انسان سست زينده را امكان مي دهد.آن چه در بنِ اراده به حقيقت منطق پنهان مي ماند خواست زيستن است ، و از آن جا كه اراده به قدرت در بن هر گونه كوشش انسان در جهان نهفته است ، مي توان  نتيجه گرفت كه منطق نيز گونه اي پر توان از اراده به قدرت است كه نوع ويژه اي از رهيافت به جهان را حمايت مي كند.از اين جاست كه نيچه مي گويد؛ «حقيقت خطايي است كه بي آن گونه اي از زيندگان زيستن نمي توانست».اكنون آيا حقيقت گوييِ منطق است كه آن را پيروز ميدان مي كند يا كاراتر بودن آن در پيشبرد سنخ ويژه اي از انسان؟ از اين جا روشن مي شود كه اراده به حقيقت نيست كه منطق را بر كرسي مي نشاند بلكه خواست پنهان قدرت است كه با جامه ي اراده به دانستن پا به كارزار زندگي مي گذارد . از اين جا دست كم روشن مي شود كه حقيقتي بنيادي تر از حقيقت منطقي وجود دارد كه اساسا به هر گونه گزاره ي حقيقي امكان گفته شدن مي دهد و آن حقيقت ،هستي است . هستي انسان مقدم بر حقيقت منطقي است و اگر بنا باشد كه از حقيقت ناب سخن بگوييم بايد نخست موضع مان را نسبت به اين حقيقت بنيادين روشن كنيم . همه هّم منطق بر آن است كه نشان دهد كدام گفته صادق است و كدام يك نادرست ، اما نشان دادن درست يا نادرست بودن يك حكم راه به روشن ساختن غار وجود انسان نمي برد .از اين جاست كه من باور ندارم كه حقيقت مايه ي پيروزي سقراط و شاگردان اش بر سوفيست ها شد بلكه اين اراده به قدرت بود كه اين بار با جنگ افزار پيشرفته تري به ميدان آمد، اما از آن جا كه اين جنگ افزار سامان و درچيدگي ذهن را به عنوان اساس و پايه ي خويش داشت پيروزي خود را به ثبوت رساند بي آن كه پيدا باشد كه آن چه در دل اين حقيقت گرايي پنهان ماند خود حقيقت است .تاريخ فلسفه از اين رو تاريخ پنهان ماندن و فراموش شدن پرسش هستي است زير سيطره و نفوذ همه جاگير منطق و متافيزيك! اكنون زمان آن رسيده كه بپرسيم حقيقت چيست ؟ اما بايد بدانيم اين حقيقت همان حقيقت پيشين نيست كه منطق درست بودگي اش را به ثبوت مي رساند ، پرسش از حقيقتِ حقيقتْ اكنون بايد مرز هاي خود منطق را نيز درنوردد.

2

با اين كه همه چيز در حال "شدن" است شما مي گوييد :« انسان همان انسان است و شاكله ي وجودي او در همه طول تاريخ ثابت مي ماند». بايد گفت اين هم خطاست خطايي فيلسوفانه در ادامه ي سنت پيشينيان . اين نقص همه ي فرزانگان است بيش و كم ، كه همه از همين انسان ؛انسان اكنوني سخن مي گويند و مي پندارند انسان در درازي تاريخ و پيشاتاريخ خود به همين گونه بوده است و به همين گونه خواهد ماند. انسان تنها به گونه اي جاودانه براي آن ها معنا دارد.زيرا اين جاودان پنداري انسان شرط نخست پذيرش اوست به سان سنجه اي براي برسنجش چيزها .با اين همه آن چه فرزانگان درباره ي انسان گفته اند چشم دوختن به اوست تنها در برهه اي كوتاه از زمان. انسان و فاهمه و نيروي شناخت او هميشه در حال شدن بوده و هستند . روشن است كه نياز ها ، كشش ها ، خواست ها و اشتياق هاي انسان هاي نخستين؛ انسان هايي كه نخستين بار نزديك به دو ميليون سال پيش پا بر روي اين كره ي خاكي گذاشته اند با انسان تاريخي يكي نبوده است و نمي توانسته بوده باشد، با اين همه فيلسوفان از آن رو كه عادت دارند كه همه چيز را به "موميايي هاي مفهومي" بدل كرده و از آن تاريخ زدايي كنند و زير عنوان واژه ي «ذات» از او يك جسد توليد كنند غرايز انسان كنوني را با نوع انسان در دارازي تاريخ و اساطيراش يكسان مي گيرند و مي پندارند كه اين ها واقعيت هاي دگرگون ناشونده ي انسان هستند و مي توانند سنجه اي براي دريافت چيستان جهان به گونه اي فراگير به دست دهند . چه بسا ريشه و بنياد انجام باوري( غايت گرايي) انسان ها در همين خطا باشد. معادله اش اين است : انسان اين شش هزار سال= انسان به طور كلي .

نيچه در اين باره مي گويد:

همه ي غايت شناسي به اين گونه بر هم نهاده مي شود كه از انسان چهار هزار ساله ي اخير به عنوان انساني ابدي سخن گفته مي شود كه همه ي اشيا عالم از زماني كه در وجود آمده اند با او پيوندي طبيعي داشته اند. اما همه چيز در حال شدن بوده است : واقعيت هاي ابدي  در كار نيستند درست به همان گونه كه حقيقت هاي ناب وجود ندارند نتيجتاً آن چه از اين پس به آن نياز داريم تفلسف تاريخي است همراه با فضيلت اعتدال.

از آن جا كه ميان بن مايه ي عليت و منطق رابطه اي دوسويه در كار است چنان كه بيرون از منطق و كاربست آن نمي توانيم دركي از عليت داشته باشيم در اين جا من مي خواهم با ارجاع به نيچه تبارشناسي منطق را نشان دهم ، اين واگويه از نيچه نشان خواهد داد كه به آخشيج تصور رايج ما ، ذهن انسان هميشه با منطق نمي انديشيده بلكه خود منطق زاييده ي بي منطقي است،اگر اين گفته ها را بپذيريم روشن خواهد شد كه درك ما از عليت و از منطق ريشه در خطا دارد . همچنان كه نيچه در جاي ديگر مي گويد ؛ هذيان و خطا شرايط شناخت و دانش انسان هستند.

«منطق ذهن انسان از كجا در پديد آمد ؟ روشن است كه از بي منطقي كه پهنه هاي آن در آغاز بس بسيار گسترده بود. بسياري زيندگاني كه به آخشيج منطق اكنوني ما انديشه مي كرده اند ناپديد شده اند ، اين گفته بيش از آن چه كه به چشم مي آيد راست است ،توان پايش آن كس كه براي نمونه نمي توانست مانندي هاي بايسته درباره ي خوردني ها يا دشمنان خود را به شتاب در يابد يا آن را كه در دسته بندي كارها بسيار كند بود و در كارش بسيار پيرا پا ، كم تر از آن كس بود كه بي درنگ از تشابه، همسان بودن را در مي يافت . اين كشش چيره سبب شد چيز هاي مشابه مانند چيز هاي همسان به چشم آيند.اين گرايش در بن غير منطقي بود زيرا دو چيز درست همسان ، در خود وجودْ ندارند، با اين همه همين كشش بود كه درآغاز بنيان منطق را بر هم نهاد.به همين شيوه ، براي آن كه درون مايه ي ِ گوهر(جوهر) كه براي منطق گريز ناپذير بود زاده شود( گرچه هيچ بوده اي دقيقا با آن هم ارز نيست)مي بايست دگرگوني بوده ها تا ديرگاهي ديده يا احساس نشود. باشندگاني كه خوب نمي ديدند نسبت به آن ها كه همه ي چيز ها را چونان رودخانه اي ابدي مي ديدند برتري داشتند، هر گونه پيراپايي در نتيجه گيري تند و هر گونه كشش به شك  در خود يك سيج بزرگ و براندازنده براي حيات بود. اگر كشش وارونه؛ كشش تاييد نه در پرانتز گذاشتن داوري ها (براي نتيجه گيري درست تر)، كشش به سوي نادرستي نه برسنجش و انتظار، و گرايش به داوري پرشتاب نه بر راست بودن ، فرگشت نيافته بود ، هيچ باشنده اي نمي توانست زنده بماند.چه گونگي پيگيري انديشه ها و استنتاج هاي منطقي ذهن امروزي انسان بسته به فرآيند پيكاري متمايز است كه در بن غير منطقي و ناددورانه است ، ساز و كار، كهن اين كارزار، آن اندازه رازناك و شتابان  در ما پيموده مي شود ، كه ما بيش و كم هميشه تنها نتيجه ي آن را درك مي نماييم .

3

شما در نوشتارتان گفته ايد :

نويسنده تلاش نموده تا با آوردن دلايلي خواننده را بر بي اساسي عليت آگاه نمايد غافل از اين كه تمام تلاش او عرصه اي است براي ظهور عليت ؛ زيرا تمام استدلال هاي ما و تمام مقدمه چيني ها و تمام دلالت الفاظ بر مفاهيم و همه ي معادلات رياضي و جميع حركات ارادي ما ، درخشان ترين مظهر قانون متقن عليت هستند .

در اين گونه رهيافت به درون مايه ي عليت و همچنين دلالت به گونه اي فراگير نقش زبان در فهم و بيان مقصود دست كم گرفته شده و تصور بر اين مي رود كه ما براي فهم و براي به نتيجه رسيدن دربست تخته بند قانون عليت و همچنين دلالت هستيم كه خود به گونه اي بنيادين عليت را در بن خويش نهفته دارد . در واقع اشتباه در آن جا رخ داده كه ساختار دلالت ، در چارچوب باورهاي يونانيان باستان انديشيده شده است . در اين فهم از دلالت ، واژه با معنا پيوندي دو سويه دارد . اين ساختار دلالت در ريشه تمايز دال و مدلول را از پيش فرض مي گيرد . در اين پيوند دوسويه دال به چيزي بيرون از خود كه ما آن را مدلول مي ناميم اشاره مي كند و نماينده ي آن است ، واژه تا آن جا كه نشانه است در بن بازنماياننده يا ارجاع كننده است . در بن كشش مدلول بر اين است كه يا يك امر "واقعي" تلقي شود يا يك امر" مثالي". از همين رو باور بر اين است كه نشانه  شناساننده ي امري مفهومي مانند ايده ، يك صورت پندارين و يا يك برساخته ي ذهني است و يا دال بر يك شي واقعي در جهان ، فهم متعارف ما كمابيش هميشه بر آن است تا ميان مثالي بودن و واقعي بودن پا در مياني كند و تاكيد مي كند كه اگر چه هر نشانه اي دارنده ي معنايي مثالي است اما معناي مدلول هميشه به يك مرجع واقعي اشاره دارد كه هميشه برون از ذهن مي ماند اين تحليل از واژگان گويا نهاده بر اين فرض است كه نام ها و كنش نامگذاري براي «همه ي كاربردهاي زباني» درست است اين نكته اي است كه ويتگنشتاين در پژوهش هايش نادرستي آن را به خوبي نشان داده است . نسبت ميان مسمي / مدلول  يا اسم/ دال نسبتي متقارن نيست نسبت ميان مسمي و اسم سنتاً نسبت آغازين و نسبت ميان دال و مدلول نسبت ثانويه دانسته شده است ؛ معناي هر واژه همان چيزي است كه واژه به آن اشاره دارد به وارونه مدلول بنيان دال را فراهم مي كند و به همين شيوه به آن اعتبار مي بخشد، از اين رو واژه چاره اي جز پيروي از مدلول ندارد . هر چند در آغاز پيدا نيست ، با اين همه فرض انتولوژيك خدا از پيش در بن اين ساختار دلالت به گونه اي پنهان ، نهفته است . به نظر مي رسد كه خدا يا جانشين هاي آن پيدا يا پنهان معناي پنهاني كلمه باشد : «در آغاز كلمه بود و آن كلمه خدا بود» يا آن چنان كه در قرآن مي گويد «كلمه الله» . به بيان ديگر گويا خدا «مدلول متعالي» است كه ساختار دلالت را پي ريزي مي كند از آن جا كه « نشانه و الوهيت ، آن چنان كه ژاك دريدا گفته است مكان و و زمان تولد يكساني دارند قدمت نشانه اساسا كلامي است » . با اين همه اين بدين چم نيست كه هر نشانه سر راست يا ناسر راست به خدا اشاره دارد چيزي كه بايد به آن عميقا چشم بدوزيم اين است كه هر نظام ارجاعي كه مدلول را بر دال مقدم بدارد به مفهومي از مدلول متعالي نيازمند است . بدون اين كه هميشه به صراحت از خدا نامي برده شود . همين مدلول متعالي به مثابه ي جايگاه ادعايي حقيقت عمل مي كند كه قاعدتا همه ي واژگان معنا دار را تثبيت مي كند . با اين همه مي توان ادعا كرد كه پس از كشفيات زبانشناسانه ي فردينان دو سوسور طومار اين گونه دريافت از دلالت خود به خود بر چيده شده است .از ديد سوسور معناي يك واژه نه به سبب پيوند طبيعي يا پيش قراردادي واژه با اشيا( مدلول)بلكه به سبب پيوند ساختاري آن واژه با واژه هاي ديگر در زبان تعين مي شود ، معنا نهاده است بر تفاوت ميان واژه ها در يك نظام يا ساختار زبان شناسانه ، از همين روست كه وي مي گويد "در زبان تنها تفاوت ها وجود دارند". اگر با اين زوايه ديد چشم بدوزيم ناسازه هاي نهفته در بن دوگانه ي بنيادين دال ـ مدلول در ساختار دلالت كهن را خواهيم ديد .از اين جا، مرجع نشانه چه يك بوده ( امر واقع) باشد و چه يك فرانمود( امر مثالي) اين تمايز ؛ تمايز دال و مدلول فرآورده شده ي هشياري ماست ، اين خودآگاهي است كه تفاوت ميان دال و مدلول را بنيان مي نهد و آن را به عنوان يك حقيقت ازلي جا مي اندازد . در نتيجه ي فرآيند كاري خودآگاه ، مدلول از دال متمايز شده به مثابه ي سنجه اي براي ارزيابي همه ي نشانه ها به كار مي رود ، آگاهي اين سنجه را امري بيروني و آزاد از خود مي پندارد بي آن كه ماهيتا بيرون از آن باشد .در واقع در اين جا آگاهي ما ماهيت نوآوررانه ي خود را فراموش مي كند : آن چه آگاهي به آن اشاره مي كند هميشه از پيش در درون خودش بوده است و اين سببي جز اين ندارد كه آگاهي ما از همه چيز آگاهي اي زباني است و از همين رو ساختار حاكم بر فهمِ رابطه ي دال و مدلول در خودآگاه همان روندي را دنبال مي كند كه سوسور در تحليل خويش از زبان نشان داده بود، گفته ي من را چه بسا ژاك لكان نيز با اين سخن خويش در زمينه ي روانكاوي پسا فرويدي  تاييد كند : «ذهن ساختاري همچون زبان دارد». بر پايه ي اين دريافت نو از ساختار دلالت ، مدلول نه متمايز از دال است نه برتر از آن به وارونه ، مدلول خود يك دال است ، از همين رو آگاهي تنها با نشانه ها سر و كار دارد و آن را به خود چيز ها هيچ راهي نيست . به زبان ديگر خود شي باشندگي اي آزاد ، چه بوده اي يا فرانمودين نيست كه همه ي نشانه ها به آن بازگردند بلكه خودش هم يك نشانه است .از همين جاست كه ژاك دريدا به ما مي گويد : «همه چيز زبان است» يا مارك سي تيلور ادامه مي دهد كه : «نشانه، نشانه ي يك نشانه است» .

و اما عليت . برهان ِ من براي نپذيرفتن عليت به عنوان يك قانون با آن چه كه در جستارِ فتاد سنجش آمده متفاوت است با اين همه من نيز بر اين باورم كه عادت سبب باور به اين قانون است اما نه عادت فرد . در اين جا نيز فهم نادرست ما از  كاركرد زبان  مايه ي باور ما به اين قانون است . ويتگنشتاين مي گفت فهم نادرست ما از زبان مايه ي باور ما به چيستان هاي متافيزيكي است .

در هرداوري اي به همان گونه كه شما نيز بيان كرده ايد اقرار به عليت به گونه اي نهفته وجود دارد ، با اين همه اين نه يك حقيقت بلكه تنها يك باور است . باري در هر داوري اي باوري تام و عميق به فاعل و صفت ، يا به علت و معلول نهفته است ( يعني اين كه هر پديده اي يك كنش است و هر كنش از پيش كننده اي را فرض مي گيرد ) اين باور ، تنها حالت ويژه اي از باور آغازين است ، از اين رو اين باور كه كنندگان در كار اند و هر چه كه روي مي دهد به گونه اي اسنادي با كننده اي در پيوند است باور بنيادين است .اين كه متوجه چيزي مي شويم و براي آن دليلي مي جويم در بن به اين چم است كه در آن چيز آهنگ و قصدي را مي جوييم ، و البته پيش از آن، آن كس را كه اين قصد را دارد ؛ فاعل را كننده ي كار را.از اين چشم انداز هر پيشامدي يك كار است . اين كه عادت داريم هر اتفاق را بر گونه ي يك كار كه كننده اي را طالب است ببينيم به زمان هايي باز مي گردد كه انسان در تفسير رخدادها نه با لوگوس( خرد ) بلكه با ميتوس( افسانه) مي انديشيد . چه بسا كه همه ي زيندگان نيز اين گونه دست آويخته به تفسير خودشان از خودشان باشند و آن چه را كه خودشان با ذهن خودشان در مي يابند به پديده ها هم نسبت دهند . پرسش « چرا ؟ » هميشه پرسشي است در جستجوي علت يا قصد نهايي در پي «براي چه؟». ما هيچ حسي براي علت موثر نداريم،در اين جا هيوم حق داشت . عادت ما را به اين جا مي كشاند كه بپنداريم رويدادي كه غالبا ديده مي شود به دنبال يك رويداد ديگر خواهد آمد . اما آن چه كه استواري بسيار بيشتري به باور ما نسبت به قانون عليت مي دهد اين عادت بزرگ نيست كه يك رويداد را پس از رويداد ديگر ببينيم بلكه ناتواني ماست از تفسير پيشامدها به گونه اي غير از آن چه مقاصد و نيات سبب مي شوند . اين باور به زيستن و انديشيدن است به عنوان تنها نيروي موثر ـ در اراده، در نيت ـ باور به اين نكته است كه هر رويدادي يك كار است و هر كاري كننده اي را ايجاب مي كند ؛ اين باور به يك فاعل است كه باعث احساس عليت(؟!) مي شود.راست اين است كه ما به هيچ رو تجربه اي از يك علت نداريم، اگر از چشم انداز روانشناسانه به اين قضيه چشم بدوزيم درخواهيم يافت كه همه ي اين درون مايه را از اين باور نتيجه مي گيريم كه  ما خودمان علت اين هستيم كه براي نمونه بازو مي جنبد.اما اين خطاست ، زيرا ما خودمان را ، كنندگان كار را از كار جدا مي كنيم و اين  نمونه را در همه جا به كار مي بريم( تعميم مي دهيم) . ـ ما براي هر پيشامدي كننده اي  بر مي جوييم  و مي پرسيم آن چيست كه ما انجام داده ايم ، ما احساس توان، تنش ، مقاومت و... را كه خود از چشم انداز تن كارشناسانه از پيش آغاز كارند با يك علت جابه جا مي كنيم.

چيزي به مانند علت در كار نيست در برخي فتادها كه مي انديشيم علت در دست است در آن ها علت را از خود فرافكنده ايم و همين جا دچار فريب خويش هستيم ، دريافت ما از يك پيشامد عبارت است از برساختن كننده اي كه مسئول چيزي كه روي مي دهد و مسئول چه گونگي پيش آمدن آن دانسته مي شود .ما احساس خود را از اراده، از آزادي، مسئوليت و آهنگ خودمان را براي انجام يك كار را در قالب درون مايه ي « علت» با هم در آميخته ايم : علت موثر و علت غايي در بن يكي هستند.تصور ما اين بوده كه يك پديده را روشن مي سازيم آن گاه كه شرطي كه پديده ، پيش از اين ذاتي آن بود كشف مي گردد و پديدار مي شود،در واقع ما همگي علت ها را بر اساس طرح معلول ابداع مي كنيم : اين يكي بر ما معلوم است ـ به وارونه ما در موضعي نيستيم كه پيش بيني كنيم كه بهمان چيز چه به بار خواهد آورد . چيز ، كننده ، اراده ، نيت ـ همگي در درون مايه ي علت به گونه اي پنهان نهفته شده اند.ما چيز ها را جستجو مي كنيم تا روشن سازيم كه چرا چيزي دگرگون شده است . سر انجام در مي يابيم كه چيز ها هيچ به بار نمي آورند ؛ چرا كه هرگز وجود ندارند  همچنين در مي يابيم كه عليت سراسر بي فايده است . يك رشته ي ضروري حالات پيوند علي ميان پيشامد ها را نشان نمي دهد ( اين تنها مي تواند به اين چم باشد كه ظرفيت و توان موثر آن ها از 1به 2 به 3 به 4 به 5 فرا برده شده است ). در اين جا نه علتي و نه معلولي در كار است : از چشم انداز زبانشناسانه نمي دانيم كه چه گونه خودمان را از دست آن ها برهانيم همين . با اين همه مهم نيست اگر به ماهيچه جدا از آثار آن بيانديشيم آن را مي ناييم( نفي مي كنيم). روي هم رفته يك رويداد نه به عمل مي آيد نه به عمل مي آورد . علت گنجايشي است براي فرآوري آثار ، اين گنجايش به رخداد ها فرا ـ فزوده شده است .

تفسير به ياري عليت يك فريب است ـ‌يك « چيز» حاصل جمع آثار آن است كه توسط يك مفهوم ، يك تصوير به گونه اي تركيبي به هم آميخته اند .

چيزي مانند آن چه كه حس عليت ناميده مي شود ، يا احساس بديهي رابطه علي و معلولي آن چنان كه شما اذعان كرده ايد در ميان نيست اين كه چرا نيست را سپس تر واخواهم كافت ، حس پندارين عليت زاده ي ترس از ناآشنا و ناشناخته و كوشش براي كشف چيزي آشنا در دل آن مجهول است؛ همه كوشش براي يافتن يك چيز آشناست و نه علت .

شما در جستارتان در سنجش متن پيشين از عليت به سان يك مساله ي اولي و بديهي نام برده ايد و در ادامه براي روشن ساختن سخن تان ميان دو دسته علم تفاوت قائل شده ايد و دريافت حضوري برخي امور را مبناي اثبات ديدگاه هاي خود قرار داده ايد . از همين رو در ادامه كوشش من اين خواهد بود كه درون مايه ي بداهت و همچنين علم حضوري( يقين بي واسطه) را برسنجم .  

روشن است كه از جستار شما چنين بر مي آيدكه اصل عليت امرى بديهى است و هر چه كه بديهى باشد اگر چه اين را بيان نكرده ايد درست و حقيقى است. اين كه ما در خود برخى امور را بديهى مى يابيم، البته محل بحث است . زيرا درون مايه هاي بداهت و وضوح و تمايز براى افراد گوناگون متفاوت است و ممكن است كسى چيزى را بديهى بداند و ديگرى آن را بديهى نداند. اما از همه مهم تر اين است كه پرسيم از كجا پيداست است كه آن چه واضح و بديهى است، درست و صادق هم هست؟ با هيچ دليل عقلى نمى توان گزاره ى «بداهت نشانه ى صدق است» را اثبات كرد و شما نيز كه مى كوشيد عليت را از راه توجه به بداهت و برهان عقلى اثبات كنيد، خود پايه را بر امرى غير عقلى نهاده ايد.بحث در فتادِ ناممكن بودن اثبات گزاره ى «بداهت نشانه ى صدق است» را به گونه اي كوتاه در اين جا مى آوريم پرسش نخست من اين است كه برهان درستى اين گزاره چيست؟ از دو حال برون نيست:

الف ـ يا اين گزاره متكى به مقدمه هاي پيش از خود است و نتيجه ى آن ها مى باشد. در اين صورت اثبات آن يا به تسلسل بى فرجام خواهد كشيد، زيرا هر مقدمه اى را بايد از مقدمات ديگر استنتاج كرد و اين رشته را پايانى نيست و يا ناگزير خواهيم بود كه رشته ى تسلسل را در جائى ببريم و بگوئيم اين گزاره ديگر بديهى است. در اين صورت به همان فرضى متوسل خواهيم شد كه خود فتاد مناقشه است يعنى بداهت را نشانه صدق گرفته ايم.

ب ـ يا اين كه قائل به بداهت اين گزاره باشيم. يعنى بگوئيم گزاره ى «بداهت نشانه ى صدق است» خود يك گزاره ى بديهى است. آشكار است كه در اين جا بداهت را با دست آويختن به بداهت توجيه كرده ايم و در اين جا دور رخ داده است.

اما موضوع ديگر اين است كه از كجا پيداست كه آن چه به نظر بديهى مى آيد در بن خود نيز بديهى باشد. اين فرض در واقع نهاده بر اين گزاره است كه «هر چه بديهى به نظر آيد، بديهى است» نادرستى اين گزاره را مى توان با كاربست پارادوكس هاى راسل نشان داد. اين هم از درون مايه ي بداهت اكنون برگرديم بر سر درون مايه ي علم حضوري به زبان شما و يقين بي واسطه به زبان من .